Hołd dla nieusłyszanych
Dzieje Romów - jednej z najliczniejszych mniejszości etnicznych w Polsce i Europie, a zarazem jednej z najbardziej doświadczonych dyskryminacją - warte są bliższego poznania. Możliwość opowiedzenia swojej historii dało im Muzeum Treblinka, które wielokrotnie podejmowało działania służące upamiętnieniu romskich ofiar oraz popularyzacji wiedzy o historii i kulturze tej społeczności.
– Jednym z efektów tych działań jest publikacja „Romowie. Historia i poezja. Zagłada Romów – wiersze Romów Europejskich” – mówi dr Edward Kopówka, dyrektor placówki.
Zmiana nastawienia
Kiedy Romowie przybyli do Europy z Indii, byli przyjmowani gościnnie, ale w XVI w. – wraz z ugruntowaniem się epoki renesansu i nowej filozofii traktującej pracę jak święty obowiązek – zaczęli być postrzegani jako włóczędzy i próżniacy. Poskutkowało to licznymi antycygańskimi ustawami (w Polsce pierwsza w 1557 r.) i prześladowaniami. Późniejsze lata pobytu w Europie przyniosły Romom nowe doświadczenia w kontaktach z nie-Romami. Nastąpił wzrost nietolerancji i wrogich działań, poczynając od wprowadzenia w niektórych krajach zakazów używania ojczystego języka, aż do wypędzenia ich z ziem, na których mieli zamiar zatrzymać się na dłużej. Romowie przez stulecia padali ofiarą niewolnictwa, a w skrajnych przypadkach urządzano na nich polowania w lasach. Tego rodzaju brutalne praktyki miały miejsce jeszcze w XIX w., co dobitnie pokazuje skalę i długotrwałość przemocy wobec tej społeczności.
Tragiczny los Romów przypieczętowała II wojna światowa. III Rzesza uznała ich za grupę aspołeczną i w większości „nieczystą rasowo”. Masowa eksterminacja Romów rozpoczęła się w 1941 r. – po wybuchu wojny z ZSRR. Na zajmowanych terenach ginęli, podobnie jak Żydzi, w masowych egzekucjach dokonywanych przez Einsatzgruppen. Zagłada Romów i Sinti – określane terminem Samudaripen – doprowadziło do fizycznej eksterminacji dziesiątek tysięcy osób, lecz także przerwało ciągłość rodzin, wspólnot i tradycji. Powojenna rzeczywistość oznaczała dla wielu ocalałych konieczność odbudowy życia w warunkach traumy, milczenia i społecznego wykluczenia. Przez długie lata doświadczenie Samudaripen pozostawało poza głównym nurtem pamięci o II wojnie światowej, co dodatkowo utrudniało proces przepracowania zbiorowej traumy. – Dlatego współczesne działania edukacyjne, naukowe i kulturalne, w tym publikacje, upamiętnienia i oddawanie głosu romskim twórcom, sprzyjają odzyskiwaniu pamięci oraz wzmacnianiu tożsamości opartej nie tylko na doświadczeniu krzywdy, lecz także na dumie z własnej kultury, języka i historii – podkreśla dr E. Kopówka. – To proces przywracania ciągłości, która została brutalnie przerwana, oraz budowania podmiotowości w oparciu o pamięć, prawdę i godność.
Niewidoczni
Stąd książka „Romowie. Historia i poezja” poświęcona jest dziejom, kulturze oraz pamięci Romów i Sinti – społeczności, której los podczas II wojny światowej przez długie lata pozostawał na marginesie narracji historycznej. – Publikacja w szczególny sposób upamiętnia zagładę Romów i Sinti, w tym ofiary Obozu Zagłady Treblinka II oraz Obozu Pracy Treblinka I. Szacuje się, że łącznie zginęło tu 3 tys. osób – precyzuje Ilona Flażyńska z działu naukowo-wydawniczego Muzeum Treblinka. – Składa się z dwóch uzupełniających się części: pierwsza przybliża dzieje, tradycje i tożsamość Romów europejskich, podkreślając znaczenie języka i kultury w budowaniu wspólnoty, natomiast druga oddaje głos romskim twórcom, prezentując poruszającą poezję autorów z różnych krajów Europy stanowiącą świadectwo pamięci, traumy oraz duchowej siły – podkreśla. Publikacja została wydana w dwóch językach: polskim oraz romani (dialekcie społeczności Polska Roma), co stanowi uznanie języka romskiego jako kluczowego elementu tożsamości. – To nie tylko książka historyczna, lecz także hołd dla tych, których głosy zbyt długo pozostawały niesłyszane – dodaje I. Flażyńska, zapraszając do lektury i refleksji nad pamięcią, wykluczeniem oraz odpowiedzialnością za zachowanie historii dla przyszłych pokoleń.
Historia i poezja
Jej autor – Stanisław Stankiewicz – to jeden z czołowych przedstawicieli społeczności romskiej w Polsce. Ma wykształcenie humanistyczne i muzyczne, jest członkiem wielu europejskich organizacji, prezesem Centralnej Rady Romów w Polsce. Współautorami jest 11 twórców: Bronisława Wajs (Papusza) z Polski, Santino Spinell z Włoch, Rajko Đjurič z Serbii, Mateo Maximov z Francji, Leksa Manuš z Łotwy, Waldemar Kalinin z Białorusi, Stanisław Stankiewicz (Stahiro) z Polski, Kārlis Rudevičs z Łotwy, Michaił Kazimierenko z Ukrainy, Ismet Jaśarevič z Serbii, Jan Horvath z Czech. Każdy twórca posiada swój biogram i w większości przypadków swoje zdjęcie. Brak fotografii oznacza, że autor sobie tego nie życzył. Wiersze w większości dotyczą zagłady romskiej. – Jako redaktor miałam możliwość towarzyszyć Autorowi na różnych etapach pracy, obserwując zaangażowanie i dbałość o jakość merytoryczną tekstów. Praca nad tym tomem była dla mnie nie tylko zadaniem redakcyjnym, lecz także ważnym doświadczeniem merytorycznym i osobistym. Wierzę, że efekt tej współpracy znajdzie uznanie w oczach odbiorców oraz przyczyni się do pogłębienia refleksji nad poruszanymi zagadnieniami. Mam nadzieję, że publikacja ta zajmie ważne i pozytywne miejsce w przestrzeni dialogu oraz stanie się inspiracją do dalszych badań i rozmów – mówi I. Flażyńska.
Inne spojrzenie
Publikacja wydana przez Muzeum Treblinka łączy dwa porządki: historyczny i literacki. – Z jednej strony przedstawia dzieje Romów: ich indyjskie korzenie, wielowiekową obecność w Europie, doświadczenia marginalizacji, przymusowych osiedleń czy eksterminacji w czasie II wojny światowej, a z drugiej oddaje głos samej społeczności poprzez poezję i teksty kultury, które pozwalają zobaczyć świat romski „od środka”, a nie wyłącznie oczami większości – mówi I. Flażyńska i dodaje, że to bardzo istotne z perspektywy edukacyjnej. – Historia opowiadana wyłącznie językiem administracyjnym czy policyjnym (rejestry, ustawy, represje) utrwala obraz Romów jako „problemu społecznego”. Tymczasem literatura – zwłaszcza poezja – odsłania wrażliwość, system wartości, poczucie krzywdy, ale też dumę i przywiązanie do tradycji. Uczy empatii, której nie zastąpi sucha faktografia – przyznaje.
Książka wyczula również na kwestie języka: pokazuje, jak słowa potrafią ranić, w jaki sposób przez stulecia tworzono negatywne obrazy Romów w kulturze europejskiej i jak współcześnie próbuje się je korygować. – To ważne w kontekście rozmów o terminologii, bo zmiana nazewnictwa nie jest wyłącznie poprawnością polityczną, lecz częścią procesu odzyskiwania podmiotowości przez grupę, która przez wieki była opisywana głównie przez innych – dodaje I. Flażyńska. – Książka może pełnić podwójną funkcję: poznawczą, bo porządkuje wiedzę historyczną i kulturową, oraz wychowawczą, ponieważ uczy krytycznego myślenia o stereotypach i odpowiedzialności za słowo. Właśnie połączenie historii i poezji sprawia, że czytelnik nie tylko wie więcej, ale zaczyna też lepiej rozumieć, skąd biorą się określone postawy i jak głęboko zakorzenione są doświadczenia wykluczenia – puentuje, zachęcają do lektury książki, którą można nabyć w Muzeum Treblinka (sekretariat@muzeumtreblinka.eu).
MG