Dieta kontra odleżyny
Odleżyna to ognisko martwicy na ciele chorego. Początkowo ma postać lekkiego zaczerwienienia i obrzęku. Niewłaściwie pielęgnowana, z czasem przeobraża się w ranę, która - mówiąc obrazowo - wędruje w głąb ciała, obejmując tkankę mięśniową aż do kości. Odleżyny najczęściej powstają w miejscach, gdzie ciało chorego najmocniej przylega do podłoża przez to, że dociskane jest przez kość, a więc na pośladkach, piętach, kostkach, okolicach kości krzyżowej.
Z powodu długotrwałego ucisku i ograniczenia przepływu krwi może dojść do głębokiej martwicy, a nawet zakażenia. Efektami mogą być głęboka martwica, a także zakażenia prowadzące do śmierci chorego.
Nie znaczy to jednak, że na odleżyny skazany jest każdy chory unieruchomiony w łóżku. Warunek jest jeden: odpowiednia pielęgnacja.
Leczenie „od środka”
Prowadząc praktykę pielęgniarską, dr n. med. Ewa Czeczelewska przekonała się, że w „walce” z odleżynami, bo zwykle tak mówią o zmaganiach z tym problemem najbliżsi osoby chorej, liczy się nie tylko fachowa pielęgnacja ran. – Gojenie odleżyn to wieloetapowy, skomplikowany proces, wymagający również odpowiedniego zaopatrzenia chorego w tlen i substancje odżywcze. Dlatego wprowadzenie odpowiednich składników pokarmowych jest jednym z kluczowych elementów kompleksowej opieki nad pacjentem z raną przewlekłą – tłumaczy. Jak mówi, należy zwrócić uwagę na właściwą podaż glukozy, aminokwasów oraz witamin i mikroelementów, które odgrywają ważną rolę w niezbędnych w regeneracji tkankowej procesach podziałów komórkowych i biosyntezie białek macierzy.
– Zgodnie z zaleceniami pacjent zmagający się z odleżynami powinien otrzymać 30-35 kcal/kg masy ciała na dobę (nie mniej niż 1800 kcal) oraz odpowiednią ilość białka, węglowodanów i tłuszczów. Ponieważ u chorych z odleżynami obniża się stężenie argininy i glutaminy, tj. aminokwasów, które pośrednio wspomagają proces gojenia, warto je suplementować. Arginina stymuluje wydzielanie insuliny, ułatwia transport aminokwasów do komórek, wspiera tworzenie się białek w komórkach i stymuluje powstanie tlenku azotu, który działa bakteriobójczo, zwiększa odkładanie się kolagenu w ranie i ma wpływ na mikrokrążenie. Z kolei glutamina jest źródłem energii dla komórek fibroblastów i nabłonka do gojenia się odleżyn. Ma silne działanie antyoksydacyjne i immunologiczne – wyjaśnia E. Czeczelewska.
Białko, płyny, witaminy
Niezbędne do regeneracji uszkodzonych tkanek jest białko i to o nie szczególnie trzeba zadbać w diecie pacjenta. – Przyjmuje się, że dla osoby dorosłej jest to ok. 1 g białka na 1 kg masy ciała, przy czym w sytuacjach niedożywienia czy ciężkiej choroby zapotrzebowanie na białko wzrasta dwukrotnie. Niedożywienie zwiększa ryzyko infekcji rany, a co za tym idzie – znacznie pogarsza rokowanie pacjentów – zaznacza E. Czeczelewska. Składnikiem diety, na który należy zwrócić uwagę, są płyny. – Pamiętajmy, by nie dopuścić do odwodnienia chorego, ponieważ jest ono jednym z czynników sprzyjających powstawaniu odleżyn – podkreśla.
W diecie pacjentów zagrożonych odleżynami nie powinno zabraknąć też witamin, szczególnie A, C, E, B2,
– Witamina A m.in. stymuluje do syntezy kolagenu i proliferacji komórek nabłonka. Jeśli jest jej za mało, rany źle się goją, „mażą się”, są podatne na zakażenia. Stąd w diecie chorego powinny znaleźć się: mleko i jego przetwory, żółtka jaj, tłuste ryby, marchew, dynia, pomidory, papryka, natka pietruszki i żółte owoce. Witamina C również sprzyja syntezie kolagenu, ale też bierze udział w tworzeniu nowych naczyń krwionośnych, wspomaga system odpornościowy i poprawia wchłanianie żelaza. Łatwo ją dostarczyć w owocach i warzywach, jak czarna porzeczka, aronia, owoce dzikiej róży, truskawki, cytrusy, pomidory, brokuły czy papryka. Rola witaminy E w gojeniu ran związana jest m.in. z tym, że hamuje ona proces starzenia się komórek, działa przeciwmiażdżycowo i stabilizuje błony komórkowe. Produkty bogate w witaminę E to: olej roślinny, masło, ziarna zbóż, kiełki pszenicy, orzechy, jaja, brukselka. Z kolei bogactwo witaminy B to drób, ryby, mleko i przetwory mleczne, orzechy, drożdże, nasiona roślin strączkowych, grube kasze, płatki owsiane, pełnoziarniste pieczywo, otręby, chuda wieprzowina. Jest ona ważna, ponieważ uwalnia energię z węglowodanów, sprzyja syntezie białek i zwiększa odpowiedź immunologiczną organizmu – wylicza E. Czeczelewska.
Cynk, selen, żelazo
Niezbędne w diecie chorego – niezależnie od wieku czy zaawansowania choroby – są także składniki mineralne. – Uważa się, że cynk ma istotne znaczenie w proliferacji komórek, w syntezie białek i kolagenu, hamuje też rozwój bakterii, co istotne jest szczególnie w leczeniu ran z wysiękiem. Źródłem cynku są: drób, jaja, czerwone mięso, ryby, produkty mleczne. Ważne jest jednak, by poddany został w odpowiedniej dawce: 15 mg/dobę dla chorych z raną odleżynową, 25-50 mg/dobę – przy większych niegojących się ranach. Taka kuracja powinna trwać 14 dni, ponieważ nadmiar cynku może zakłócić gojenie się ran – wyjaśnia E. Czeczelewska. Z kolei selen jest niezbędny ze względu na jego działanie antybakteryjne. Dostarczyć go można z takimi produktami, jak tuńczyk, jaja, wołowina czy orzechy. Żelazo bierze udział w syntezie kolagenu i dostarcza do rany niezbędny do jej gojenia tlen. Znajduje się ono w kakao, jajkach, pełnych ziarnach zbóż, nasionach roślin strączkowych, orzechach, pestkach, nasionach, zielonych warzywach, burakach, brukselce.
Ważną rolę w leczeniu odleżyn, którym towarzyszą stany zapalne, odgrywa kwas omega-3. Zawierają go ryby i owoce morza, zwłaszcza ryby morskie, m.in. makrela, łosoś, śledź i sardela.
Skutki niedożywienia
Czy osoba, o którą najbliżsi dbają, może być niedożywiona? – Tak, bo z medycznego punktu widzenia niedożywienie oznacza stan będący konsekwencją niedoborów energii, białek oraz innych makro- i mikroskładników odżywczych. Skutkiem niedoborów pokarmowych są w pierwszym rzędzie m.in.: obniżenie masy ciała, postępujące osłabienie siły mięśniowej, obniżenie aktywności życiowej, osłabienie odporności i postępujące niekorzystne zmiany czynnościowe w narządach. Wraz z pogłębiającym się niedożywieniem stopniowo dochodzi do nasilenia ukrwienia tkanek, co wymusza zwiększone zapotrzebowanie na składniki odżywcze, a przy ich braku – w narządach zachodzą jawne zmiany makroskopowe o różnym nasileniu. Wtórne następstwa niedożywienia to m.in.: wysoka podatność na infekcje, bardzo trudne gojenie się ran odleżynowych i podatność na choroby, które w skrajnych stanach kończą się śmiercią – mówi E. Czeczelewska. Przypomina, że aby nie dopuścić do niedożywienia chorego z problemem odleżyn, warto posiłkować się dostępnymi w aptekach produktami specjalnego przeznaczenia żywieniowego, które uzupełniają niedobory białka i wskazane są do postępowania dietetycznego u pacjentów z odleżynami.
LI